Zaanstad

Bodem en ondergrond in de omgevingsvisie

Gemeente Zaanstad bevindt zich in een intensief proces ter voorbereiding op de omgevingsvisie. Het thema ondergrond heeft een belangrijke rol gekregen. Tijdens de verkenningsfase werden de opgaven voor de ondergrond al duidelijk: het wordt steeds drukker in de ondergrond vanwege alle ruimtelijke ambities, bodemdaling is belangrijk, veel detailinformatie over de ondergrond mist, en het blijkt lastig om vraagstukken driedimensionaal op te pakken. Deltares en VNG hebben de gemeente op weg geholpen om de ondergrond te betrekken bij het oplossen van maatschappelijke opgaven. De zes Zaanse opgaven (verstedelijking, economische ontwikkeling, duurzaamheid, kansengelijkheid, gezondheid, veiligheid) zijn het resultaat van de verkenningsfase, en bevatten in meer of mindere mate de relatie met bodem en ondergrond. Ondergrond is een integraal thema geworden in de voorbereiding van de omgevingsvisie.

Zaanse uitdagingen verstedelijking

Samen de diepte in: het verhaal van de Zaanse ondergrond

De samenwerking met Samen de diepte in beoogt in eerste instantie het in beeld brengen van de ondergrond op het juiste abstractieniveau. Als vervolg op het rapport van Deltares hebben wij met de gemeente een sessie georganiseerd met als doel om de huidige gesteldheid van bodem en ondergrond in beeld te brengen en te beschrijven op welke wijze dit input kan geven voor de Omgevingsvisie. Tijdens de sessie gaven verschillende “ondergronddeskundigen” aan elkaar een pitch over hun specifieke “bodemthema”. In woord en met kaartmateriaal kwam een compleet beeld naar voren over de complexiteit van het bodem-watersysteem en de betekenis ervan op de bovengrondse leefomgeving. De inhoudelijke rode draad in Zaanstad is het effect van bodemdaling op de bebouwde en landelijke omgeving, met daarbij de noodzaak de bodem te benutten voor maatschappelijke opgaven zoals energietransitie.

Ondiepe bodemopbouw: opgebrachte grond (grijs) op veen (oranje) en zand en klei (groen)


Funderingsproblematiek vanwege houten palen en bodemdaling

Ondergrondse ruimtegebruik in toekomstscenario’s

Na de verkenningsfase zijn omgevingsscenario’s 2040 beschreven. Dit zijn fictieve verhalen over de toekomst om verder uit te werken en waarmee het gesprek over de toekomst op gang wordt gebracht. Trends als een groeiende bevolking en dus meer woningbouw, bodemdaling en klimaatverandering, maar ook de rol van de overheid en de verdere individualisering van de maatschappij worden in de scenario’s meegenomen. Tijdens een brede werksessie met gemeente en ketenpartners zijn de strategische opgaven en beleidsdoelen ruimtelijk vertaald naar kaartbeelden voor een toekomstig Zaanstad. Wij hebben de ondergrond hierbij expliciet aandacht kunnen geven, mede door vele kaartbeelden van ondergrondthema’s die ter informatie en inspiratie in de zaal zijn opgehangen. De ondergrondthema’s bodemdaling, energietransitie, kabels en leidingen, funderingsproblemen en klimaatadaptatie doen een beroep op de toekomstige inrichting van stad en buitengebied. Ondanks de aandacht bleek het meenemen van de ondergrond in een ontwerpsessie moeilijk; al gauw gaat de aandacht naar de bovengrondse leefomgeving omdat daar de ruimtedruk makkelijker zichtbaar is.

Momenteel bereidt de gemeente een ruimteplan voor – als bouwsteen voor de nota van uitgangspunten van de omgevingsvisie – waarin de relatie tussen boven- en ondergrond moet blijken. Wij werken verder aan een manier waarop alle informatie goed over te brengen is naar de omgevingsvisie. Dit kan via heldere doorsneden, 3D visualisaties, kaarten of met een nog te ontwikkelen informatieproduct.

Geleerde lessen

In Zaanstad staat de ondergrond al geruime tijd goed op de agenda. Er is bestuurlijk bewustzijn en ambtelijke capaciteit om de ondergrond te vertegenwoordigen in de voorbereiding op de omgevingsvisie. Tegelijkertijd is driedimensionaal denken moeilijk en is de ondergrond complex en moeilijk te visualiseren. Het proces van het voorbereiden van de omgevingsvisie is nieuw, ook de intensieve samenwerking tussen ‘bodem’ en ‘ruimte’, en vergt daarom continue aandacht.
Bij de start van Samen de diepte in was het doel om een informatieproduct te ontwikkelen en toe te passen, waarmee de drukte in de ondergrond in beeld gebracht zou kunnen worden, op het abstractieniveau van de Omgevingsvisie. Idealiter zou dit kunnen dienen als onderlegger voor scenario’s (om de consequenties van ingrepen in beeld brengen). Gebleken is dat het opstellen en uitdragen van het verhaal van de ondergrond een krachtige stap is in de bewustwording en samenwerking tussen bodem en ruimte, als een zevende perspectief naast de zes Zaanse opgaven. De kunst van het maken van een ondergrondvisualisatie met het juiste detail- en informatieniveau zit in een goede samenwerking tussen (en beschikbaarheid van) de ondergrond-vakspecialisten, de ondergrond-generalist, de tekenaar / dataverwerker en de intern opdrachtgever.

Wat staat er op de planning?

In de komende maanden werken wij met de gemeente op basis van een activiteitenplanning aan de verdere inbreng van bodem en ondergrond in de voorbereiding op omgevingsvisie en het ruimteplan, en het vormen van een brug tussen de (on)mogelijkheden van de ondergrond en de lokale maatschappelijke opgaven.

Deze concept visualisatie is in de basis geschikt als praatplaat voor gemeentelijke ondergrondonderwerpen.

 

Foto stadhuis Zaanstad: Zarion, wikimedia commons

Contactpersoon

Martijn Mekkink

T: +31 6 11 30 93 61

Interessante links

 

Resultaten uit de regio

 

Agenda